Spis treści
1. Czym jest anoreksja?
2. Czy można mieć anoreksję bez skrajnie niskiej masy ciała?
3. Anoreksja: przyczyny i czynniki ryzyka
4. Anoreksja objawy: co powinno zaniepokoić?
5. Kiedy anoreksja wymaga pilnej pomocy?
6. Jak wygląda leczenie anoreksji?
7. Jak psychodietetyk może pomóc w anoreksji?
8. Najczęstsze pytania o anoreksję
Czy masz poczucie, że jedzenie przestało być dla Ciebie zwykłą czynnością relizowaną w ciągu dnia? Może zauważasz, że coraz częściej pojawia się napięcie przed posiłkiem, lęk po jedzeniu, potrzeba sprawdzania kształtu i masy ciała, liczenia kalorii, odważania jedzenia, kompensowania ilości spożytej energii?
A może czytasz ten tekst jako rodzic, partner, bądź przyjaciółka i próbujesz zrozumieć, czy to, co widzisz w zachowaniach bliskiej Ci osoby, jest już powodem do niepokoju.
Jeśli powyższy opis jest Ci znajomy – zapraszam Cię do przeczytania całego tekstu dotyczącego anoreksji. Artykuł nie ma na celu postawienia diagnozy, a jedynie przybliżenie Ci wiedzy na temat tego zaburzenia odżywiania.
Jeśli jedzenie, masa albo kształt ciała zaczynają zajmować zbyt dużo miejsca w Twojej głowie lub w życiu bliskiej Ci osoby, warto skonsultować to jak najszybciej. Nie musisz mieć diagnozy, żeby zapisać się na konsultację psychodietetyczną.
1. Czym jest anoreksja?
Anoreksja jest zaburzeniem odżywiania, w którym dochodzi do ograniczania jedzenia w stosunku do potrzeb organizmu. Może prowadzić do zbyt niskiej masy ciała, zahamowania prawidłowego rozwoju fizycznego u dzieci i nastolatków, utraty miesiączki, osłabienia organizmu i poważnych powikłań somatycznych. Ale sama masa ciała nie jest jedynym kryterium diagnostycznym choroby.
Anoreksja to poważne zaburzenie psychiczne, które wpływa na codzienne funkcjonowanie. Może prowadzić do skrajnego wyczerpania organizmu, wielu powikłań narządowych, w tym zagrażających życiu powikłań mięśnia sercowego, pogorszenia funkcjonowania mózgu, dysregulacji emocjonalnej oraz trudności w relacjach i życiu zawodowym, szkolnym lub rodzinnym. Anoreksja należy do zaburzeń psychicznych o jednym z najwyższych wskaźników śmiertelności, m.in. z powodu powikłań somatycznych i zwiększonego ryzyka samobójstwa. Dlatego, jeśli podejrzewasz anoreksję u siebie lub u kogoś bliskiego, nie czekaj, aż choroba się pogłębi, żeby szukać pomocy.
Im szybciej podejmiesz decyzję o szukaniu pomocy, tym większa szansa na bezpieczniejsze i skuteczniejsze leczenie.
To bardzo ważne, bo jednym z najbardziej krzywdzących mitów jest przekonanie, że „prawdziwa anoreksja” zaczyna się dopiero wtedy, gdy ktoś charakteryzuje się skrajnie niską masą ciała. W praktyce osoba może być już bardzo mocno uwikłana w chorobę, nawet przy niewielkim niedożywieniu. Z drugiej strony można chorować przez wiele lat, mając optymalną masę ciała – mówimy wtedy o anoreksji atypowej.
W tym miejscu chcę napisać bardzo jasno! Anoreksja nie jest “fanaberią”, “wymysłem zbuntowanej nastolatki”, “brakiem rozsądku” ani “zwykłą chęcią schudnięcia”.
Anoreksja nie jest również wyłącznie problemem „za małej ilości jedzenia”. To głęboki problem psychiczny wynikający z ogromnego lęku, potrzeby kontroli, zaburzonego obrazu ciała, klinicznego perfekcjonizmu, a z czasem – rozwijających się mechanizmów, które zaczynają podtrzymywać chorobę. Dlatego samo powiedzenie „po prostu zjedz” nie pomaga, a wręcz może nasilać objawy choroby.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak konkretnie wygląda moja praca psychodietetyczna z osobami chorującymi na anoreksję, przeczytaj tekst:
„7 rzeczy, które robię jako psychodietetyczka, pracując z osobami chorującymi na anoreksję”
2. Czy można mieć anoreksję bez skrajnie niskiej masy ciała?
Tak. I bardzo zależy mi, żeby to mocno wybrzmiało. Masa ciała może być ważnym sygnałem, ale nie jest jedynym kryterium bezpieczeństwa. Znaczenie ma także tempo utraty masy ciała, wyniki badań, wartości tętna, ciśnienie, miesiączkowanie, poziom energii, sposób myślenia o jedzeniu i to, jak bardzo codzienne życie zaczyna kręcić się wokół kontroli jedzenia.
Nie czekaj, aż choroba stanie się „widoczna”. W zaburzeniach odżywiania szybka reakcja ma ogromne znaczenie, bo im dłużej utrwalają się restrykcje, lęk przed jedzeniem i sztywne zasady, tym trudniej odzyskiwać elastyczność i spontaniczność.
3. Anoreksja: przyczyny i czynniki ryzyka
Nie ma jednej przyczyny anoreksji. Najczęściej nakładają się na siebie m.in.:
- czynniki biologiczne: np. genetyczne, okres dojrzewania, zmiany hormonalne, zaburzenia neurorozwojowe;
- czynniki psychologiczne: np. określone cechy osobowości, perfekcjonizm, wysoka sumienność, trudności w regulacji emocjonalnej, niskie poczucie własnej wartości, niska samoocena;
- czynniki rodzinne: np. konflikty, chłód emocjonalny, dynamiczne zmiany w systemie rodzinnym: rozwód rodziców, śmierć bliskiej osoby, ciężka choroba, nieadaptacyjny styl przywiązania;
- czynniki społeczno-kulturowe: np. wykluczenie z grupy rówieśniczej, prześladowanie, media społecznościowe, presja szczupłego ciała, moda na diety;
- traumatyczne wydarzenia: np. doświadczenie przemocy psychicznej, fizycznej, seksualnej, zaniedbania lub doświadczenia istotnie naruszające granice w inny sposób niż wymienione.
Kiedy prowadzę konsultacje z osobami chorującymi na anoreksję, bardzo zależy mi na tym, żeby przy rozmowie o przyczynach nie szukać winnych. Rodzice często pytają: „co zrobiliśmy źle?”. Osoby chorujące mogą myśleć: „to moja wina, powinnam umieć przestać”. Tymczasem w anoreksji nie ma winnych – jest trudność, z którą cała rodzina przy wsparciu specjalistów potrzebuje sobie poradzić. Rozwój anoreksji, jak już wspomniałam wcześniej, jest wielowątkowy, zwykle choroba rozwija się tam, gdzie występują określone czynniki predysponujące, takie jak: niskie poczucie własnej wartości, perfekcjonizm, trudności w regulowaniu emocji, uwarunkowania społeczno-ekonomiczne czy zaburzenia neurorozwojowe oraz czynniki inicjujące, takie jak wiek nastoletni, dynamiczne zmiany w ciele na skutek dojrzewania, pierwsze diety odchudzające, komentarz koleżanki lub kolegi na temat masy ciała, doświadczenie wykluczenia, grupa rówieśnicza, dla której znaczenie ma szczupła sylwetka.
Warto pamiętać: osoba chorująca nie wybiera świadomie anoreksji. To bardzo podstępna choroba, która krok po kroku przejmuje kontrolę nad życiem osoby chorującej. Paradoksalnie, doświadczając anoreksji, możesz mieć poczucie, że kontrolujesz sytuację. W praktyce stopniowo tracisz możliwość swobodnego decydowania o swoim jedzeniu, a z czasem także o życiu. Dlatego w leczeniu nie chodzi o zawstydzanie, straszenie ani walkę na argumenty, tylko o odzyskiwanie bezpieczeństwa, odżywienie i elastyczność.
4. Anoreksja – objawy: co powinno zaniepokoić?
Objawy anoreksji nie zawsze od razu są widoczne. Często choroba zaczyna się od drobnych zmian: możesz zacząć nakładać mniejsze porcje jedzenia, z coraz większym zainteresowaniem czytać etykiety produktów, unikać wspólnych posiłków z bliskimi, tłumaczyć, że „już jadłaś”, „nie jesteś głodna”, „źle się czujesz po tym produkcie” choć tak naprawdę jest to sposób na zmniejszenie ilości jedzenia.
Na początku otoczenie może nawet wzmacniać Twoje zachowania, mówiąc: „ale masz silną wolę”, „świetnie wyglądasz, schudłaś?”, „jak Ty to robisz?”.
Poniżej wymieniam najczęstsze objawy choroby. Sprawdź tę listę i zastanów się, czy występują u Ciebie. Nie każdy objaw oznacza od razu chorobę, ale im więcej poniższych zachowań widzisz u siebie, tym większe jest prawdopodobieństwo, że występują u Ciebie zaburzenia odżywiania.
Objawy związane z jedzeniem: zmniejszanie porcji, pomijanie posiłków, liczenie kalorii, wykluczanie kolejnych produktów, jedzenie bardzo wolno, krojenie jedzenia na małe kawałki, unikanie jedzenia przy innych, gotowanie dla innych bez jedzenia razem z nimi.
Objawy związane z ciałem: częste ważenie się, mierzenie obwodów, sprawdzanie ciała w lustrze, lub przeciwnie – unikanie ważenia i kontaktu z ciałem, porównywanie się z innymi, noszenie luźnych ubrań, silne napięcie po komentarzach dotyczących wyglądu.
Objawy związane z aktywnością fizyczną: przymus ćwiczeń, trudność w odpoczywaniu, trening mimo osłabienia, lęk lub poczucie winy, gdy aktywność nie zostanie wykonana.
Objawy emocjonalne i poznawcze: lęk przed przytyciem, drażliwość, wycofanie, trudność w koncentracji, obniżony nastrój, poczucie winy po jedzeniu, przekonanie, że „wciąż za dużo ważysz”, mimo pogorszenia samopoczucia związanego z odchudzaniem.
Objawy somatyczne: spadek masy ciała lub brak oczekiwanego przyrostu u nastolatków, osłabienie, zawroty głowy, omdlenia, ciągłe uczucie zimna, zaparcia, bóle brzucha, zaburzenia miesiączkowania, wypadanie włosów, sucha skóra, wolne tętno, niskie ciśnienie.
Sygnały w relacjach: unikanie spotkań związanych z jedzeniem, konflikty wokół posiłków, ukrywanie jedzenia, zaprzeczanie problemowi, złość na osoby próbujące pomóc, zawężanie życia do nauki, pracy, treningu i kontroli jedzenia.
5. Kiedy anoreksja wymaga pilnej pomocy?
Jeżeli pojawiają się omdlenia, ból w klatce piersiowej, bardzo duże osłabienie, bardzo wolne tętno, odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, szybka utrata masy ciała, myśli samobójcze albo samouszkodzenia, potrzebna jest pilna konsultacja lekarska lub pomoc w trybie nagłym. W sytuacji zagrożenia życia należy dzwonić pod numer 112.
Nie musisz mieć pewności, że „to już anoreksja”, żeby skonsultować niepokojące sygnały. W zaburzeniach odżywiania lepiej zareagować za wcześnie niż przez kolejne miesiące czekać, doprowadzając do progresji zaburzenia.
Jeśli po tej części widzisz w opisie siebie albo bliską osobę, potraktuj to jako sygnał do zweryfikowania relacji z jedzeniem. Pierwsza konsultacja może pomóc uporządkować objawy i zdecydować, jakie kroki są niezbędne do podjęcia.
6. Jak wygląda leczenie anoreksji?
Najbezpieczniej, gdy leczenie prowadzi zespół specjalistów: lekarz pierwszego kontaktu lub pediatra, psychiatra, psychoterapeuta, dietetyk lub psychodietetyk, a w przypadku dzieci i nastolatków także rodzina lub opiekunowie. Zakres pomocy zależy od stanu klinicznego, wieku, wyników badań, czasu trwania choroby, tempa utraty masy ciała i współwystępujących zaburzeń psychicznych.
1. Ocena stanu klinicznego (lekarz): Na początku trzeba sprawdzić, w jakim stanie jest organizm: masa ciała aktualna i w przeszłości, tempo utraty masy, tętno, ciśnienie, badania laboratoryjne, nawodnienie, praca serca i ryzyko powikłań. Ocena stanu klinicznego decyduje, czy możliwe jest leczenie ambulatoryjne, czy jednak potrzebna jest opieka szpitalna w systemie dziennym, na całodobowym oddziale albo pilna hospitalizacja.
2. Odbudowa regularnego wzorca jedzenia (psychodietetyk lub dietetyk): Dietetyk lub psychodietetyk pracuje z osobą chorującą nad rehabilitacją żywieniową poprzez: przywracanie regularności posiłków, rozszerzanie puli produktów, zmniejszanie lęku przed jedzeniem i odbudowywanie zaufania do sygnałów z ciała. W głębokim niedożywieniu realimentacja wymaga szczególnej ostrożności i nadzoru medycznego.
3. Psychoterapia ukierunkowana na zaburzenie odżywiania: Psychoterapia pomaga rozumieć mechanizmy, które podtrzymują chorobę: lęk przed przytyciem, perfekcjonizm, sztywność, przymus kontroli, trudność w regulacji emocji, zaburzony obraz ciała i unikanie jedzenia. Dobór odpowiedniej formy terapii jest uzależniony od przyczyn choroby, współwystępujących zaburzeń psychicznych oraz trudności w funkcjonowaniu. Najczęstszą formą terapii jest psychoterapia indywidualna, a w przypadku dzieci i młodzieży znaczącą rolę odgrywa psychoterapia systemowa.
4. Włączenie rodziny i bliskich: U dzieci i nastolatków rodzina jest bardzo ważną częścią procesu leczenia, ponieważ może realnie pomóc w przywracaniu regularności w jedzeniu, ograniczaniu chaosu wokół posiłków i wspieraniu poczucia bezpieczeństwa.
5. Leczenie trudności współwystępujących: U części osób anoreksji towarzyszą depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, ADHD, trauma, samouszkodzenia albo inne trudności psychiczne. One również wymagają wsparcia specjalistycznego, a dodatkowo mogą podtrzymywać objawy choroby.
6. Zapobieganie nawrotom: Zdrowienie nie kończy się w momencie odzyskania optymalnej masy ciała. Ważna jest praca nad elastycznością jedzenia, rozpoznawaniem sygnałów wskazujących na ryzyko nawrotu, relacją z ciałem, umiejętnością zaspokajania potrzeb, powrotem do relacji i budowaniem życia, w którym anoreksja przestaje być kluczowym jego elementem.
7. Farmakoterapia: Leki nie są podstawową metodą leczenia anoreksji. Mogą być jednak potrzebne, gdy współwystępują inne trudności psychiczne, na przykład depresja, zaburzenia lękowe lub zachowania obsesyjno-kompulsyjne. O farmakoterapii powinien decydować lekarz psychiatra, znając stan kliniczny pacjenta i stan odżywienia organizmu, ponieważ niedożywienie wpływa na skuteczność i bezpieczeństwo farmakoterapii.
7. Jak psychodietetyk może pomóc Ci w leczeniu anoreksji?
Konsultacja psychodietetyczna nie zastępuje leczenia psychiatrycznego ani psychoterapii, ale jest ważnym elementem procesu zdrowienia. To miejsce, w którym można spokojnie przyjrzeć się temu, co dzieje się w Twojej relacji z jedzeniem i ciałem, z zasadami żywieniowymi, lękiem i codziennym funkcjonowaniem w kontekście zachowań żywieniowych.
W praktyce często zaczynamy od porządkowania sytuacji: co jest obecnie dla Ciebie najtrudniejsze, jak wygląda jedzenie w ciągu dnia, jakie produkty budzą największy lęk, czy pojawiają się zachowania kompensacyjne, jak wygląda aktywność fizyczna, sen, wyniki badań i wsparcie bliskich.
W dalszej kolejności krok po kroku pracujemy nad odzyskaniem regularnych, optymalnie zbilansowanych posiłków. Wspólnie ze mną uczysz się elastyczności w jedzeniu, robimy eksperymenty żywieniowe, których celem jest weryfikowanie błędnych przekonań podtrzymujących chorobę. Celem naszej współpracy jest też rehabilitacja masy ciała. Dążymy do odzyskania masy ciała bezpiecznej klinicznie.
Jeśli szukasz wsparcia w obszarze zaburzeń odżywiania, możesz zacząć od konsultacji psychodietetycznej. Podczas spotkania porządkujemy objawy, sytuację żywieniową, sygnały ryzyka i możliwe kolejne kroki.
8. FAQ Najczęstsze pytania o anoreksję
Nie zawsze. U części osób czynnikiem inicjującym jest dieta, eliminacja produktów albo zwiększenie aktywności fizycznej. U innych anoreksja rozwija się w odpowiedzi na stres, zmiany w ciele, np. na skutek dojrzewania, trudne doświadczenia, komentarze dotyczące wyglądu, presję sportową albo potrzebę odzyskania kontroli w bardzo trudnym czasie.
Tak. Ograniczony wgląd jest częsty. Osoba chorująca może czuć, że „nie jest jeszcze wystarczająco chora”, mimo że stan kliniczny, zachowania, cierpienie psychiczne jasno wskazują na rozwiniętą chorobę. Dlatego tak ważna bywa uważność, szybka reakcja i wsparcie bliskich.
Nie. Anoreksja często zaczyna się w okresie dojrzewania, ale może dotyczyć także dzieci, dorosłych kobiet, mężczyzn i osób w różnych momentach życia. Zaburzenia odżywiania są demokratyczne i nie dotykają jedynie wybranej grupy społecznej.
Tak, ale przy aktywnej anoreksji pomoc żywieniowa jest częścią szerszego, bardziej kompleksowego leczenia.
Nie zawsze. Część osób może leczyć się ambulatoryjnie, jeśli stan medyczny jest stabilny i jest dostępne odpowiednie wsparcie. Hospitalizacja lub leczenie dzienne są potrzebne wtedy, gdy ryzyko somatyczne albo psychiczne jest wysokie.
Najlepiej spokojnie, konkretnie i bez oceniania wyglądu oraz zachowań związanych z jedzeniem i/lub aktywnością fizyczną. Ważne jest przedstawianie faktów, a nie ich subiektywna interpretacja. Istotny jest język osobisty – nie kierujmy oskarżeń w stronę chorującej osoby, opisujmy sytuację przez pryzmat naszych spostrzeżeń i odczuć. Zamiast „wyglądasz źle” albo „po prostu zjedz”, lepiej powiedzieć: „martwię się, bo widzę, że jedzenie staje się dla Ciebie coraz trudniejsze” albo „chciałabym, żebyśmy poszukali pomocy, zanim będzie jeszcze trudniej”.
Na koniec
Nie musisz mieć gotowej diagnozy, żeby poprosić o pomoc. Jeżeli jedzenie, masa, kształt ciała albo kontrola w tych obszarach zaczynają odbierać Ci spokój, to już jest wystarczający powód, żeby porozmawiać ze specjalistą.
W zaburzeniach odżywiania szybka reakcja jest formą troski.
Jeżeli ten tekst jest Ci bliski, możesz napisać do mnie lub umówić konsultację. Czasem wystarczy spokojne sprawdzenie, co się dzieje i jakiego wsparcia potrzebujesz Ty albo bliska Ci osoba.
Bibliografia
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment. NICE guideline NG69. https://www.nice.org.uk/guidance/ng69
- National Institute of Mental Health. Eating Disorders. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/eating-disorders
- Crone C. et al. The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. American Journal of Psychiatry, 2023. https://psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/appi.ajp.23180001
- Frostad S., Bentz M. Anorexia nervosa: Outpatient treatment and medical management. World Journal of Psychiatry, 2022. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9048449/
- Mayo Clinic. Anorexia nervosa: symptoms, causes, diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/anorexia-nervosa/symptoms-causes/syc-20353591
Uwaga redakcyjna
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji medycznej. Przy podejrzeniu anoreksji, szybkim spadku masy ciała, objawach somatycznych, samouszkodzeniach lub myślach samobójczych konieczny jest kontakt z lekarzem, psychiatrą, psychoterapeutą, ośrodkiem leczenia zaburzeń odżywiania lub pomocą w trybie nagłym.