Jak pracuję z osobami chorującymi na anoreksję jako psychodietetyczka?
Anoreksja jest poważnym zaburzeniem psychicznym, które może prowadzić do istotnego pogorszenia zdrowia fizycznego i psychicznego. Często wiąże się z ograniczaniem jedzenia, lękiem przed przytyciem, zaburzonym obrazem ciała oraz budowaniem poczucia własnej wartości wokół masy i kształtu ciała.
Choć jedzenie jest jednym z najbardziej widocznych obszarów choroby, anoreksja dotyka wielu obszarów funkcjonowania – istotnie wpływa także na emocje, potrzebę kontroli, relację z ciałem, myśli automatyczne i sposób radzenia sobie z napięciem.
Jako psychodietetyczka pracująca z osobami chorującymi na anoreksję wspieram proces leczenia w obszarze jedzenia, lęku przed posiłkami, regularności żywienia i odbudowy relacji z ciałem. Nie zastępuję lekarza ani psychoterapeuty. Jestem częścią zespołu, który pomaga osobie chorującej stopniowo odzyskiwać bezpieczeństwo zdrowotne, a także poczucie wolności i radość z jedzenia, zawężone przez chorobę.
Jeśli chcesz najpierw przeczytać, czym jest anoreksja, jakie daje objawy i jak wygląda leczenie, przygotowałam osobny artykuł: „Anoreksja: objawy, przyczyny i leczenie”
Najważniejsze informacje
Anoreksja wymaga leczenia interdyscyplinarnego, często z udziałem lekarza, psychoterapeuty, psychiatry i psychodietetyka lub dietetyka klinicznego.
Pracując psychodietetycznie z osobą chorującą na anoreksję nie ograniczam się do przekazaniu jadłospisu i/lub zaleceń dietetycznych. Wspieram również pracę z lękiem przed jedzeniem, identyfikuję błędne przekonania żywieniowe, wprowadzam edukację żywieniową dostosowaną do indywidualnej sytuacji i potrzeb osoby, pomagam włączyć regularny wzorzec żywienia i nadzoruję rehabilitację masy ciała.
WAŻNE! Przy omdleniach, bólu w klatce piersiowej, bardzo wolnym tętnie, odwodnieniu, szybkim spadku masy ciała, samouszkodzeniach albo myślach samobójczych konieczna jest pilna konsultacja lekarska lub pomoc w trybie nagłym.
Na czym polega praca psychodietetyczna w anoreksji?
Praca psychodietetyczna z osobą chorującą na anoreksję polega na powrocie do wzorca regularnego, racjonalnego odżywiania, a także na odzyskaniu spontaniczności, elastyczności i przyjemności z jedzenia, przy uwzględnieniu mechanizmów wywołujących i podtrzymujących chorobę. Wykorzystuję w niej:
- wiedzę i doświadczenie dietetyczne, również z obszaru dietetyki klinicznej;
- wiedzę z zakresu psychologii zdrowia i zmiany zachowań, w tym transteoretyczny model zmiany;
- techniki z nurtu terapii poznawczo-behawioralnej oraz wybranych nurtów trzeciej fali terapii poznawczo-behawioralnej, w tym terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) oraz terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT);
- techniki aktywnej komunikacji z pacjentem, w tym elementy dialogu motywującego.
Mam kilka zasad, które są dla mnie szczególnie ważne w pracy z osobą chorującą na anoreksję:
- Nie pracuję w pojedynkę. Moim warunkiem jest włączenie psychoterapii oraz – w zależności od stanu klinicznego – konsultacji u lekarzy specjalistów. Leczenie anoreksji, aby było skuteczne i bezpieczne, powinno mieć charakter interdyscyplinarny.
- W przypadku pracy z nastolatkiem pozostaję w kontakcie z rodzicami lub opiekunami. Rodzice są ważnymi członkami zespołu terapeutycznego, dlatego nie wyobrażam sobie pracy z nastolatkiem bez kontaktu z rodziną.
- Pracuję z nastolatkami od 12. roku życia. Nie prowadzę młodszych dzieci ze względu na zakres mojego doświadczenia.
- Regularnie kontaktuję się z pozostałymi specjalistami, głównie psychoterapeutami, aby wymieniać perspektywy i lepiej rozumieć obraz choroby
- Cele terapeutyczne ustalam wspólnie z osobą chorującą, ale także w konsultacji z innymi specjalistami, jeśli jest to potrzebne dla bezpieczeństwa leczenia.
- Swoją pracę regularnie poddaję mentoringowi prowadzonemu przez psychoterapeutkę specjalizującą się w terapii zaburzeń odżywiania. To pomaga mi podejmować bardziej uważne i bezpieczne decyzje terapeutyczne.
Konsultacja psychodietetyczna w anoreksji – Wrocław i online
Konsultację psychodietetyczną możesz potraktować jako pierwszy krok do spokojnego uporządkowania tego, co dzieje się w Twojej relacji z jedzeniem i z ciałem. Nie musisz mieć diagnozy anoreksji, żeby zgłosić się po pomoc. Wystarczy, że jedzenie zaczyna budzić w Tobie lęk, napięcie, poczucie winy albo coraz bardziej wpływa na Twoje codzienne życie.
Podczas pierwszej konsultacji wspólnie ustalamy, na czym polegają trudności. Następnie określamy cel pracy psychodietetycznej. Twoja perspektywa jest dla mnie ważna, ponieważ cel pracy powinien być spójny zarówno z potrzebami zdrowotnymi, jak i z Twoim poczuciem autonomii.
Nie musisz obawiać się, że będę wywierała na Ciebie presję. Moje zadanie polega na tym, aby z jednej strony dbać o Twoje zdrowie i bezpieczeństwo, a z drugiej – nie odbierać Ci poczucia wpływu, sprawczości i decyzyjności. W sytuacji, gdy uznam, że Twoja decyzja będzie zagrażać Twojemu zdrowiu lub życiu – poinformuję Cie o tym.
Konsultacje prowadzę stacjonarnie we Wrocławiu oraz online
Poniżej przedstawiam najważniejsze obszary, nad którymi skupiam się podczas pracy z osobą chorującą na anoreksję.
1. Dbam o rehabilitację żywieniową
Pierwszym celem w terapii anoreksji jest odzyskanie bezpieczeństwa zdrowotnego. Oznacza to między innymi stopniowe odżywienie organizmu i – jeśli jest to konieczne – odbudowę masy ciała w kierunku wartości bezpiecznej klinicznie.
Bardzo często mówię, że odżywianie w anoreksji staje się jednym z elementów leczenia. Szczególnie na początku zdrowienia organizm potrzebuje regularnej podaży energii i składników odżywczych, aby mógł stopniowo wracać do prawidłowego funkcjonowania.
Anoreksja może prowadzić do poważnych konsekwencji somatycznych: zaburzeń elektrolitowych, omdleń, bradykardii, zaburzeń hormonalnych, problemów żołądkowo-jelitowych, utraty miesiączki, obniżenia gęstości mineralnej kości, pogorszenia koncentracji, nastroju i ogólnego funkcjonowania organizmu.
Co ważne, prawidłowe wyniki podstawowych badań nie zawsze oznaczają, że sytuacja jest bezpieczna. Oceny stanu klinicznego dokonuje lekarz.
Rehabilitacja żywieniowa jest trudnym etapem leczenia, ale jest niezbędna do odzyskiwania zdrowia. Prowadzę ją z poszanowaniem możliwości i emocji pacjenta, a jednocześnie z uwzględnieniem bezpieczeństwa zdrowotnego.
2. Wprowadzam wzorzec regularnego żywienia
Kolejnym bardzo ważnym obszarem pracy z osobami chorującymi na anoreksję jest odbudowanie regularnego wzorca jedzenia. W chorobie posiłki często są ograniczane, opóźniane, pomijane albo podporządkowane sztywnym zasadom. Regularność pomaga stopniowo osłabiać ten mechanizm.
Regularny wzorzec żywienia pomaga zmniejszać napięcie wokół jedzenia, zwiększa szanse na odzyskiwanie sygnałów głodu i sytości, stabilizuje poziom glukozy we krwi oraz zapewnia stały dowóz energii i składników odżywczych, w tym glukozy potrzebnej do pracy mózgu.
Regularne jedzenie ogranicza również liczbę decyzji podejmowanych w ciągu dnia w obszarze jedzenia. Dla osoby chorującej na anoreksję to bardzo ważne, ponieważ mnogość podejmowanych decyzji żywieniowych może prowadzić do nasilonego lęku, poczucia winy i potrzeby kontroli.
Dodatkowo regularne żywienie może z czasem zmniejszać część dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takich jak uczucie szybkiej sytości po posiłku, nudności, zaparcia, bóle brzucha czy wzdęcia.
Ustalając indywidualny wzorzec regularnego żywienia, krok po kroku układamy rytm posiłków. Dostosowujemy go do potrzeb organizmu, stylu funkcjonowania i możliwości osoby chorującej.
Nie jest to proste zadanie. Dla osoby chorującej na anoreksję regularne jedzenie może początkowo budzić ogromny lęk, poczucie winy, opór albo przekonanie, że traci kontrolę. Dlatego traktuję plan regularnego żywienia jako narzędzie, które ma pomóc odzyskać stabilność, poczucie bezpieczeństwa i stopniowo większą swobodę w codziennym życiu.
3. Monitoruję stan odżywienia
Istotnym elementem mojej pracy psychodietetycznej jest ocena stanu odżywienia. Nie diagnozuję chorób i nie zastępuję lekarza, ale monitorowanie wybranych parametrów pomaga lepiej rozumieć sytuację żywieniową osoby chorującej.
Podstawowymi parametrami służącymi do oceny stanu odżywienia w anoreksji są między innymi: wyjściowa masa ciała, tempo utraty masy ciała, tempo odzyskiwania masy ciała w trakcie leczenia oraz zawartość tkanki tłuszczowej, która jest niezbędna między innymi do prawidłowej pracy układu hormonalnego i płciowego.
W pracy uwzględniam również wyniki badań laboratoryjnych. Mogą to być między innymi: morfologia krwi, profil lipidowy, glukoza na czczo, insulina na czczo, próby wątrobowe, parametry funkcji tarczycy oraz wybrane parametry związane z gospodarką elektrolitową.
W przypadku znacznego niedożywienia lub wysokiego ryzyka zespołu ponownego odżywienia żywienie musi być prowadzone ze szczególnym nadzorem medycznym. Zespół ponownego odżywienia wiąże się między innymi z zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej oraz dynamicznymi zmianami metabolicznymi po zwiększeniu podaży energii i składników odżywczych.
W przypadku niskiej masy ciała, szybkiego spadku masy ciała albo objawów somatycznych pracę żywieniową prowadzę w ścisłej współpracy z lekarzem.
2. Obalam mity i błędne przekonania żywieniowe
Edukacja żywieniowa jest jednym z kluczowych elementów leczenia anoreksji. Wiele zachowań, które utrudniają zdrowienie, wynika z błędnych przekonań żywieniowych i lęku przed konsekwencjami jedzenia.
Do przekonań, z którymi często spotykam się w pracy, należą między innymi:
- „Każda ilość energii dostarczona z jedzeniem powinna być przeze mnie spalona. Inaczej doprowadzi do przyrostu masy ciała”.
- „Mogę zjeść tylko określoną liczbę kalorii, na przykład 300 albo 500 kcal dziennie”.
- „Muszę jeść tak mało, jak to możliwe”.
- „Jeśli nie zacznę ćwiczyć po posiłku, przytyję”.
- „Nie mogę jeść tłuszczu, ponieważ tłuszcz z jedzenia zamieni się w tłuszcz w moim ciele”.
- „Nie mogę jeść węglowodanów, ponieważ węglowodany powodują tycie”.
- „Nie opłaca mi się pić kalorycznych napojów, jeść słodyczy ani przekąsek. To zmarnowane kalorie”.
- „Jeśli zacznę jeść więcej, natychmiast znacząco przytyję”.
- „Gdy po jedzeniu mój brzuch się powiększa, to znaczy, że przytyłam”.
- „Muszę kontrolować jedzenie w 100%, tylko wtedy mogę czuć się bezpiecznie”.
W pracy psychodietetycznej nie chodzi o to, aby przekonywać osobę chorującą „na siłę”. Chodzi o stopniowe sprawdzanie przekonań, łączenie edukacji z doświadczeniem i budowanie większego poczucia bezpieczeństwa wokół jedzenia.
5. Oswajam lęk przed jedzeniem
W anoreksji jedzenie może wywoływać bardzo silny lęk. Dla osoby z prawidłową relacją z jedzeniem zwykła kanapka, makaron czy sernik są najczęściej neutralnymi produktami. Dostarczają energii, składników odżywczych, sytości i również przyjemności.
Dla osoby chorującej na anoreksję ten sam posiłek może wiązać się z ogromnym napięciem. Może pojawiać się lęk, poczucie utraty kontroli, poczucie winy po jedzeniu, wstyd, myśli o kompensacji albo panika związana z możliwością zmiany masy i/lub kształtu ciała.
W pracy psychodietetycznej pomagam nazywać emocje, które towarzyszą posiłkom, rozpoznawać myśli automatyczne i sprawdzać przekonania dotyczące jedzenia. Stopniowo oswajamy również produkty, które na skutek choroby trafiły na listę „zakazanych”.
Często korzystamy z drabiny lęku. Ustalamy produkty i potrawy od najmniej do najbardziej lękotwórczych, a następnie stopniowo wprowadzamy je do jedzenia. Zaczynamy od tych, które wywołują najmniej napięcia.
Ważnym elementem jest praca nad zniekształceniami poznawczymi, takimi jak myślenie zero-jedynkowe, katastrofizacja czy nadmierne uogólnienia. Pomaga nam w tym restrukturyzacja poznawcza, czyli weryfikowanie błędnych przekonań w oparciu o fakty.
W praktyce oznacza to także eksperymenty żywieniowe. Sprawdzamy, czy to, w co osoba chorująca wierzyła do tej pory, rzeczywiście jest prawdą. Chodzi o budowanie doświadczeń, w których ciało i psychika mogą powoli uczyć się, że po złamaniu dotychczasowych zasad nie dzieje się nic katastroficznego w skutkach.
6. Włączam bliskich, jeśli jest to potrzebne i możliwe
Anoreksja rzadko dotyczy wyłącznie osoby chorującej. Choroba wpływa na dom, relacje, wspólne posiłki, rozmowy, napięcie rodziców, partnerów i rodzeństwa.
Bliscy często bardzo chcą pomóc, ale jednocześnie nie wiedzą, jak to zrobić. Czasem naciskają zbyt mocno. Czasem odpuszczają z lęku. Czasem próbują racjonalnie przekonywać osobę, która w danym momencie jest w ogromnym napięciu. Każde z tych zachowań może być nieskuteczne albo wręcz przeciwskuteczne.
Edukacja rodziny lub bliskich w zakresie żywienia osoby chorującej jest bardzo ważna. U dzieci i nastolatków leczenie często wymaga aktywnego udziału rodziców. To oni spędzają z młodym człowiekiem najwięcej czasu, organizują codzienne posiłki i widzą zachowania, których specjalista nie zobaczy podczas jednej konsultacji.
W praktyce rozmawiamy o tym, jak wspierać przygotowywanie posiłków, jak dbać o ich regularność, gdzie kończy się odpowiedzialność rodziców, a zaczyna presja. Omawiamy także sygnały, które powinny zaniepokoić rodzinę i wskazywać na potrzebę pilnej konsultacji lekarskiej.
Rozmawiamy również o tym, jak reagować na trudne stany emocjonalne osoby chorującej w obszarze jedzenia, aby nie wzmacniać samej choroby.
7. Pomagam budować życie, w którym anoreksja zajmuje coraz mniej miejsca
Zdrowienie z anoreksji nie kończy się na zwiększeniu ilości jedzenia. To bardzo ważny element, ale nie jedyny.
W dalszej pracy psychodietetycznej rozwiązujemy wspólnie kolejne trudności. Jak jeść bardziej elastycznie? Jak wracać do relacji społecznych, szczególnie takich, w których pojawia się jedzenie? Jak przeżyć gorszy dzień bez ograniczania posiłków? Jak odpoczywać bez poczucia winy? Jak odbudowywać kontakt z ciałem bez nadmiernej kontroli i karania go? Jak rozpoznawać pierwsze sygnały nawrotu?
Pracuję także nad planem zapobiegania nawrotom. Zwiększamy czujność na sytuacje podwyższonego ryzyka: przewlekły stres, życiowe zmiany, komentarze o wyglądzie, ważenie się, porównywanie z innymi, powrót do intensywnej aktywności fizycznej, presję „zdrowego stylu życia”, perfekcjonizm i potrzebę odzyskania sztywnej kontroli.
Kiedy warto zgłosić się po pomoc?
Warto szukać pomocy, jeśli pojawia się szybka utrata masy ciała, silne ograniczanie jedzenia, lęk przed przytyciem, unikanie posiłków z innymi, nadmierne ćwiczenia, zachowania kompensacyjne mające na celu „spalenie kalorii”, obsesyjne liczenie kalorii, ważenie posiłków, zanik miesiączki, wycofanie społeczne, poczucie winy po jedzeniu lub przekonanie, że „jeszcze nie jest wystarczająco źle”.
Nie czekaj, aż sytuacja się pogłębi. W zaburzeniach odżywiania wczesna pomoc ma znaczenie dla rokowania i skuteczności leczenia.
Podsumowanie
Jako psychodietetyczka pracująca z osobami chorującymi na anoreksję nie zajmuję się wyłącznie układaniem zaleceń i jadłospisów. Pomagam zrozumieć mechanizmy choroby, odbudowywać regularność jedzenia, zmniejszać lęk przed posiłkami, wspierać rodzinę, zauważać ryzyko zdrowotne związane z niedożywieniem i tworzyć plan odzyskiwania optymalnych zachowań żywieniowych.
Anoreksja potrafi zawęzić świat do jedzenia, masy ciała i kontroli. Leczenie ma pomóc ten świat stopniowo poszerzać.
8. FAQ Najczęstsze pytania o anoreksję
Psychodietetyk może być ważną częścią zespołu leczenia anoreksji, szczególnie w obszarze pracy z przekonaniami żywieniowymi, regularnością posiłków, lękiem przed produktami i edukacją żywieniową. Anoreksja wymaga jednak podejścia interdyscyplinarnego, często z udziałem lekarza rodzinnego lub pediatry, psychiatry i psychoterapeuty.
Nie. Jadłospis lub zalecenia żywieniowe mogą być pomocnym narzędziem, ale same w sobie zwykle nie wystarczają. W anoreksji ważna jest praca z lękiem, restrykcjami żywieniowymi, obrazem ciała, myślami automatycznymi i zachowaniami kompensacyjnymi. W tym wszystkim trzeba dodatkowo uwzględnić bezpieczeństwo zdrowotne i ryzyko nawrotów choroby.
Pilnej konsultacji wymagają między innymi: omdlenia, bardzo szybka utrata masy ciała, znaczne osłabienie, objawy odwodnienia, zaburzenia rytmu serca, ból w klatce piersiowej, nasilone wymioty, objawy zaburzeń elektrolitowych, myśli samobójcze lub sytuacja, w której osoba nie jest w stanie jeść mimo wyraźnego pogorszenia zdrowia.
Nie. Zaburzenia odżywiania mogą występować u osób o różnej masie ciała. Istnieje także atypowa anoreksja, w której osoba spełnia kryteria psychologiczne i behawioralne anoreksji, mimo że jej masa ciała nie znajduje się poniżej formalnych progów niedowagi. Ryzyko medyczne może występować również wtedy, gdy osoba nie wygląda stereotypowo „na chorą”.
Bibliografia
- American Psychiatric Association. (2023). The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. American Psychiatric Association Publishing.
- Bray, M., Heruc, G., Byrne, S., & Wright, O. R. L. (2023). Collaborative dietetic and psychological care in Interprofessional Enhanced Cognitive Behaviour Therapy for adults with Anorexia Nervosa: A novel treatment approach. Journal of Eating Disorders, 11, Article 31. https://doi.org/10.1186/s40337-023-00743-w
- National Institute for Health and Care Excellence. (2017, updated). Eating disorders: recognition and treatment. NICE guideline NG69.
- Vasey, M. J., Besag, F. M. C., Bronowska, Z., & Cini, E. (2024). The NICE guideline for the recognition and treatment of eating disorders. Cutting Edge Psychiatry in Practice, 6, 117-127.
- Mosuka, E. M., Murugan, A., Thakral, A., Ngomo, M. C., Budhiraja, S., & St Victor, R. (2023). Clinical Outcomes of Refeeding Syndrome: A Systematic Review of High vs. Low-Calorie Diets for the Treatment of Anorexia Nervosa and Related Eating Disorders in Children and Adolescents. Cureus, 15(5), e39313.
- Jowik-Krzemińska, K., Dylewska, D., Pawlińska-Maćkowiak, A., Słopień, A., & Tyszkiewicz-Nwafor, M. (2024). Cognitive Functions in Adolescent Girls with Anorexia Nervosa during Nutritional Rehabilitation. Nutrients, 16(20), 3435.
Uwaga redakcyjna
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji medycznej. Przy podejrzeniu anoreksji, szybkim spadku masy ciała, objawach somatycznych, samouszkodzeniach lub myślach samobójczych konieczny jest kontakt z lekarzem, psychiatrą, psychoterapeutą, ośrodkiem leczenia zaburzeń odżywiania lub pomocą w trybie nagłym.