Anoreksja u nastolatków dość długo potrafi być niewidoczna. Zdarza się, że jako rodzic możesz przez wiele tygodni widzieć jedynie drobne, pozornie mało znaczące zmiany w zachowaniu dziecka. Twoja córka coraz częściej mówi, że już jadła i nie jest głodna, a syn zaczyna ćwiczyć po każdym posiłku. Być może Twoje dziecko nagle rezygnuje z produktów, które wcześniej lubiło. W domu pojawia się więcej napięcia przy stole, a rozmowy o jedzeniu kończą się kłótnią złością i płaczem.
Na początku możesz pomyśleć: „to pewnie taki etap”, „chce jeść zdrowiej”, „dojrzewa”, „ma dużo nauki”, „wszystkie nastolatki porównują się teraz w mediach społecznościowych”. Czasem pojedyncza zmiana rzeczywiście nie oznacza choroby. Jednak jeśli jedzenie, masa i/lub kształt ciała co raz bardziej zaczynają wpływać na życie Twojego dziecka, warto potraktować objawy poważnie.
To bardzo ważne, żeby nie przeoczyć momentu, w którym relacja z jedzeniem zaczyna coraz bardziej oddziaływać na zdrowie fizyczne i funkcjonowanie psychospołeczne.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat anoreksji, przeczytaj mówj wpis:
https://zablocka-slowinska.com/anoreksja-objawy-przyczyny-leczenie/
Jeśli widzisz, że jedzenie, masa ciała albo aktywność fizyczna zaczynają coraz mocniej organizować życie Twojego dziecka, nie czekaj, aż trudności się pogłębią. Pierwsza konsultacja może pomóc spokojnie ocenić relację z jedzeniem Twojego dziecka i określić, jakie wsparcie będzie najbezpieczniejsze.
Ten tekst przygotowałam z myślą o rodzicach, którzy czują niepokój, ale nie wiedzą, czy ich obserwacje są już wystarczającym powodem, żeby szukać pomocy. Nie musisz mieć pewności, że to anoreksja. W zaburzeniach odżywiania wczesna reakcja pozwala skuteczniej wesprzeć Twoje dziecko w odbudowywaniu zdrowej relacji z jedzeniem.
Artykuł ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje diagnozy, konsultacji lekarskiej, psychiatrycznej ani psychoterapii. Może jednak pomóc Ci uporządkować obserwacje i zdecydować, jakie kolejne kroki warto podjąć.
Dlaczego anoreksję u nastolatka łatwo przeoczyć?
Okres dojrzewania sam w sobie jest czasem dużych zmian. Ciało rośnie, zmienia kształt, zwiększa się masa ciała, zmieniają się proporcje sylwetki. U jednych nastolatków ciało zaczyna się zaokrąglać, u innych bardzo szybko się wydłuża. Nie każda zmiana wyglądu oznacza zaburzenia odżywiania i dlatego tak łatwo przeoczyć objawy, które świadczą o chorobie.
W tym samym czasie intensywnie rozwija się mózg. Nastolatek może silniej przeżywać emocje, mocniej reagować na ocenę rówieśników, częściej porównywać się z innymi i trudniej zatrzymywać zachowania, które chwilowo dają ulgę. Dla części młodych osób kontrola jedzenia staje się sposobem na radzenie sobie z lękiem, chaosem, presją, samotnością albo poczuciem braku wpływu.
U nastolatków niepokojącym sygnałem może być nie tylko spadek masy ciała, ale również brak oczekiwanego przyrostu masy i wzrostu. Organizm dziecka potrzebuje energii nie tylko do codziennego funkcjonowania, ale także do dojrzewania, rozwoju kości, mózgu i układu hormonalnego.
Dlatego rodzic nie powinien czekać wyłącznie na widoczną niedowagę. Choroba może być obecna dużo wcześniej, mimo że na pozór jest niewidoczna.
Anoreksja u nastolatków: objawy, które powinny zaniepokoić rodziców
Poniższa lista nie służy do samodzielnego diagnozowania dziecka. Ma pomóc Ci zauważyć, że pewne zachowania mogą być objawami anoreksji albo szerzej: zaburzeń odżywiania u nastolatków. Im więcej sygnałów widzisz jednocześnie, im szybciej narastają i im bardziej wpływają na funkcjonowanie dziecka, tym szybciej warto skonsultować sytuację ze specjalistami.
1. Zmiany w jedzeniu i zasadach dotyczących posiłków
Pierwsze sygnały często pojawiają się podczas wspólnych posiłków. Nastolatek może zacząć wybierać coraz mniejsze porcje posiłków, przesuwać je w czasie, rezygnować ze śniadań. Jako rodzic możesz coraz częściej słyszeć, że Twoje dziecko nie jest głodne, że zjadło u koleżanki albo że boli je brzuch. Z czasem może pojawić się coraz więcej zasad: „nie jem po 18”, „nie jem pieczywa”, „ograniczam tłuszcze”nie jem niczego, czego nie przygotuję sama”.
Rodzica powinny zaniepokoić szczególnie te zasady, które stają się sztywne. Dziecko nie potrafi zjeść spontanicznie, reaguje silnym napięciem na zmianę planu posiłków, unika rodzinnych obiadów, odmawia jedzenia poza domem, sprawdza składy produktów, liczy kalorie, waży jedzenie albo dzieli produkty na „bezpieczne” i „zakazane”.
W anoreksji jedzenie przestaje być zwykłą czynnością wykonywaną każdego dnia. Staje się przyczyną lęku i jednocześnie sposobem na uzyskanie kontroli.
2. Jedzenie w samotności, ukrywanie i unikanie wspólnych posiłków
Nastolatek może coraz częściej znikać w czasie posiłków, zamykać się w pokoju, twierdzić, że woli zjeść później albo że lepiej czuje się, gdy je sam. Może gotować dla innych, interesować się przepisami, oglądać treści kulinarne, a jednocześnie samemu jeść coraz mniej.
Niepokojące może być również ukrywanie jedzenia, wyrzucanie posiłków, rozmazywanie jedzenia na talerzu, krojenie na bardzo małe kawałki, bardzo wolne jedzenie, długie siedzenie nad talerzem albo silna złość, gdy rodzic komentuje sposób jedzenia i ilość zjedzonego posiłki.
Takie zachowania nie są przejawem „złośliwości” „manipulacji”, czy braku chęci do porozumienia, jednak tak ciężka choroba, jaką jest anoreksja, często uniemożliwia racjonalne podejmowanie decyzji żywieniowych. To sposób radzenia sobie z ogromnym napięciem i lękiem. Choroba sprawia, że posiłek zaczyna być przeżywany jak zagrożenie.
3. Silny lęk przed przytyciem i coraz większe skupienie na ciele
Jednym z ważnych sygnałów anoreksji jest narastający lęk przed przytyciem. Nastolatek może często pytać, czy wygląda grubo, czy przytył, czy brzuch jest większy po jedzeniu. Może porównywać się z innymi, przeglądać zdjęcia sylwetek, robić zdjęcia własnego ciała, sprawdzać brzuch, uda, biodra, obojczyki albo ramiona.
U części osób pojawia się nadmierne, codzienne ważenie, mierzenie obwodów i sprawdzanie ciała w lustrze. U innych przeciwnie – unikanie luster, niechęć do ważenia u specjalisty, noszenie bardzo luźnych ubrań, zakrywanie ciała i trudność w zniesieniu jakiegokolwiek komentarza o wyglądzie.
Ważne: komentarze typu „ale przecież jesteś szczupła” nie pomagają. Osoba chorująca może naprawdę czuć i widzieć swoje ciało inaczej, niż widzą je inni.
4. Nadmierna lub przymusowa aktywność fizyczna
Aktywność fizyczna jest pożądanych zachowaniem w każdym wieku, również wśród dzieci i nastolatków. Problem pojawia się wtedy, gdy nastolatek pod wpływem wewnętrznej presji i przymusu, ćwiczy kompensując w ten sposób spożywane posiłki. Jednocześnie, reaguje lękiem, rozdrażnieniem, agresją lub poczuciem winy, gdy nie może wykonać zaplanowanego treningu.
W takich sytuacjach rodzic może obserwować następujące zachowania: dłuższy trening po większym posiłku, chodzenie po pokoju, stanie zamiast siedzenia, wykonywanie ćwiczeń po kryjomu, np. brzuszków w łóżku przed snem, zwiększanie liczby kroków, celowe napinanie mięśni, by zwiększyć ilość „spalanych kalorii”.
U nastolatka w okresie wzrostu nadmierna aktywność przy niedostatecznej podaży energii może bardzo szybko zwiększać ryzyko powikłań somatycznych.
5. Zachowania kompensacyjne po jedzeniu
Rodzic powinien zwrócić uwagę na zachowania, których celem jest zmniejszenie ilości przyjętej wraz z pożywieniem energii. Może to być nadmierny ruch, pomijanie kolejnego posiłku, prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających, moczopędnych, kofeiny, suplementów albo preparatów reklamowanych jako odchudzające.
Niepokojącym sygnałem może być częste znikanie w łazience po posiłku, długie kąpiele zaraz po jedzeniu, powtarzający się zapach wymiocin w łazience, obrzęk ślinianek, uszkodzenia szkliwa, bóle gardła, zaczerwienione oczy, chowanie opakowań po środkach przeczyszczających lub nagłe zainteresowanie produktami „przyspieszającymi metabolizm”.
Takie zachowania wymagają szybkiej konsultacji, bo wiążą się nie tylko z zaburzeniami odżywiania, ale też z ryzykiem zaburzeń elektrolitowych i powikłań kardiologicznych.
6. Zmiany emocjonalne, społeczne i szkolne
Anoreksja nie dotyczy wyłącznie jedzenia. Bardzo często wpływa na nastrój, relacje i codzienne funkcjonowanie. Nastolatek może stać się bardziej drażliwy, smutny i napięty. Zachowania charakterystyczne dla perfekcjonizmu i sztywne rytuały związane z planowaniem dnia, w tym szczególnie – posiłków, mogą ulec zaostrzeniu. Twoje dziecko może gorzej spać, mieć trudności z koncentracją, częściej płakać, albo wręcz przeciwnie – postępująca choroba może zmniejszyć natężenie odczuwanych emocji. Często jednak będzie pojawiała się złość, szczególnie na pytania dotyczące jedzenia.
Rodzic może zauważyć, że dziecko rezygnuje ze spotkań, szczególnie jeśli wiążą się z jedzeniem. Otwarty do tej pory i chętny do spotkań nastolatek nagle zaczyna izolować się od znajomych, przyjaciół i coraz więcej czasu spędzać samotnie. Życie osoby chorującej na anoreksję często zaczyna zawężać się do planowania dnia pod kątem posiłków.
U części nastolatków pojawia się również nasilony perfekcjonizm. Oceny w szkole, kształt i masa ciała, kontrola spożywanych posiłków i konsekwencja w aktywności fizycznej mają spełniać następujące założenia „muszę być najlepsza”, „nie mogę odpuścić”, „muszę mieć kontrolę”.
7. Objawy somatyczne wynikające z niedożywienia
W anoreksji organizm zaczyna funkcjonować w warunkach niedoboru energii. U nastolatka mogą pojawić się m.in.: osłabienie, zawroty głowy, omdlenia, ciągłe uczucie zimna, bóle brzucha, zaparcia, nudności, szybka sytość po małej porcji pożywienia, wypadanie włosów, sucha skóra, pogorszenie tolerancji wysiłku, zaburzenia snu i drażliwość.
U dziewcząt alarmującym sygnałem są zaburzenia miesiączkowania albo brak miesiączki. U młodszych nastolatków ważne jest także zahamowanie wzrastania, opóźnienie lub brak dojrzewania zgodnego z wiekiem, albo brak oczekiwanego przyrostu masy ciała.
Niepokojące są również: obniżone tętno, niskie ciśnienie, duszność, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, odwodnienie, znaczne osłabienie, epizody zasłabnięcia oraz objawy mogące wskazywać na zaburzenia elektrolitowe. To są sytuacje, które wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Czy anoreksja u nastolatka zawsze oznacza niedowagę?
Nie. To jeden z najważniejszych mitów, który opóźnia szukanie pomocy. Nastolatek może mieć poważne zaburzenia odżywiania i znaczące ryzyko zdrowotne również wtedy, gdy jego masa ciała mieści się w zakresie uznawanym za „prawidłowy”.
W praktyce klinicznej ogromne znaczenie ma nie tylko aktualna masa ciała, ale także tempo jej utraty, procent utraconej masy, brak oczekiwanego wzrostu i zatrzymanie rozwoju, nieprawidłowe parametry życiowe takie jak obniżone ciśnienie, tętno i/lub temperatura, nieprawidłowe wyniki badań laboratoryjnych, lęk ograniczający lub uniemożliwiający jedzenie oraz zachowania kompensacyjne z nim związane.
Kiedy anoreksja u nastolatka wymaga pilnej pomocy?
W niektórych sytuacjach nie warto zaczynać od spokojnej obserwacji ani czekać na „dobry moment” do rozmowy. Pilnej konsultacji lekarskiej, psychiatrycznej lub pomocy w trybie nagłym wymaga sytuacja, w której pojawiają się:
- całkowita odmowa jedzenia lub sytuacja, w której rodzic nie jest w stanie zapewnić dziecku podstawowego bezpieczeństwa żywieniowego w domu;
- omdlenia, zasłabnięcia, silne zawroty głowy albo bardzo duże osłabienie;
- ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, duszność, wolne tętno lub niskie ciśnienie;
- szybka utrata masy ciała;
- odwodnienie, nasilone wymioty, biegunki, podejrzenie nadużywania środków przeczyszczających lub moczopędnych;
- zaburzenia elektrolitowe, nieprawidłowy zapis EKG albo zalecenie lekarza dotyczące pilnej kontroli;
- wyraźne zahamowanie wzrostu, opóźnienie dojrzewania albo zatrzymanie miesiączki;
- samouszkodzenia, myśli samobójcze, wypowiedzi o braku sensu życia albo poczucie, że dziecko może zrobić sobie krzywdę;
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia należy dzwonić pod numer 112 albo zgłosić się na najbliższy SOR. Bezpieczniej jest zareagować za wcześnie niż za późno.
Jeśli czujesz niepokój, możesz zacząć od spokojnego uporządkowania sytuacji:
wypisz, jakie objawy widzisz, jak zmieniło się jedzenie na przestrzeni ostatnich kilku tygodni, miesięcy, określ jego aktywność fizyczną i codzienne funkcjonowanie. Czy znasz aktualną i standardową masa ciała Twojego dziecka? Czy masz aktualne wyniki badań laboratoryjnych? Czy lekarz dokonał oceny zdrowia fizycznego Twojego dziecka?
Jak rozmawiać z nastolatkiem, gdy podejrzewasz anoreksję?
Rozmowa o jedzeniu i ciele bywa bardzo trudna, bo nastolatek może czuć się oceniany, zawstydzony albo atakowany. Dlatego warto zacząć od opisu obserwacji i przedstawienia faktów, a nie od komentowania i oceniania wyglądu i zachowania. Zamiast: „wyglądasz źle”, „jesteś za chuda”, „musisz jeść”, lepiej powiedzieć: „martwię się, bo widzę, że jedzenie jest dla Ciebie coraz trudniejsze” albo „zauważyłam, że coraz częściej unikasz wspólnych posiłków i chcę dowiedzieć się, co za tym stoi”.
Warto mówić o tym, co widzisz i co Cię niepokoi. Nie ma potrzeby udowadniać dziecku, że choruje. U wielu osób z anoreksją pojawia się silny lęk, zaprzeczanie albo przekonanie, że ich zachowanie jeszcze nie jest problematyczne. To nie oznacza, że rodzic ma się wycofać. Ważne jest jednak, aby rozmowa była, na tyle na ile to możliwe, spokojna, i pozwalająca na ustalenie kolejnych kroków w postępowaniu, którego celem jest zmniejszenie ryzyka rozwoju bądź leczenie zaburzeń odżywiania.
Pomocne może być zdanie: „Nie musimy rozumieć wszystkiego co się dzieje, ani nie potrzebujemy mieć gotowej diagnozy. Widzę jednak pewne sygnały, które mnie martwią, dlatego chcę, żebyśmy skonsultowali to ze specjalistą”.
Unikaj żartów o wyglądzie, porównywania z innymi, komentowania zachowań żywieniowych i zawstydzania. W anoreksji presja i krytyka nie zwiększają poczucia bezpieczeństwa. Mogą za to doprowadzić do ukrywania objawów.
Co zrobić, jeśli podejrzewasz zaburzenia odżywiania u nastolatka?
Najważniejsze jest to, żeby nie zostawać z tym samemu. Zaburzenia odżywiania u nastolatków wymagają uważności rodziców i opiekunów, ale też współpracy specjalistów. W praktyce pierwsze kroki mogą wyglądać następująco:
- zapisz konkretne obserwacje: zmiany w jedzeniu, aktywności, nastroju, masie ciała, miesiączkowaniu, codziennym funkcjonowaniu i relacjach;
- umów konsultację u lekarza rodzinnego lub pediatry, żeby ocenić stan somatyczny, parametry życiowe i ustalić potrzebne badania;
- rozważ konsultację psychiatryczną i/lub psychoterapeutyczną, szczególnie gdy pojawia się silny lęk, pogorszenie nastroju, samouszkodzenia albo myśli samobójcze;
- skonsultuj zachowania żywieniowe z dietetykiem lub psychodietetykiem, który pracuje z osobami doświadczającymi zaburzeń odżywiania;
- nie próbuj samodzielnie „naprawić” sytuacji wywierając presję, kontrolując każdy kęs jedzenia, stosując groźby, czy manipulując.
U dzieci i młodzieży rodzina jest bardzo ważną częścią procesu leczenia. Rodzic nie jest winny chorobie, ale może być ważnym źródłem bezpieczeństwa i wsparcia w zdrowieniu.
Jak psychodietetyk może pomóc rodzicom nastolatka?
Konsultacja psychodietetyczna nie zastępuje leczenia psychiatrycznego ani psychoterapii, ale może być ważnym elementem procesu zdrowienia. To miejsce, w którym można spokojnie przyjrzeć się temu, co dzieje się w relacji dziecka z jedzeniem, ciałem, aktywnością fizyczną i zasadami żywieniowymi.
W pracy z rodzicami często zaczynam od uporządkowania sytuacji: co dziecko je w ciągu dnia, czego unika, jakie produkty budzą największy lęk, czy pojawiają się zachowania kompensacyjne, jak wygląda aktywność fizyczna, sen, wyniki badań i wsparcie innych specjalistów.
Następnie wspólnie szukamy najbezpieczniejszych kroków. Czasem będzie to przywracanie regularności posiłków. Czasem praca nad rozszerzaniem puli produktów. Czasem wsparcie rodziców w tym, jak reagować przy stole, jak ograniczać chaos wokół jedzenia i jak rozmawiać z dzieckiem bez wzmacniania w nim lęku.
Jeśli szukasz wsparcia w leczeniu anoreksji u nastolatków, możesz zacząć od konsultacji psychodietetycznej. Doświadczony specjalista podpowie jakie kolejne kroki należy wykonać
FAQ Najczęstsze pytania o anoreksję u nastolatków
Nie zawsze. U części nastolatków początkiem jest dieta, eliminacja produktów albo zwiększenie aktywności fizycznej. U innych anoreksja rozwija się w odpowiedzi na stres, zmiany w ciele, presję sportową, komentarze dotyczące wyglądu, trudne doświadczenia albo potrzebę odzyskania kontroli w czasie, który jest emocjonalnie bardzo wymagający.
Tak. Anoreksja nie dotyczy wyłącznie dziewcząt. Chłopcy również mogą chorować na zaburzenia odżywiania. Czasem objawy są u nich mniej oczywiste, bo częściej mogą koncentrować się na „formie”, budowaniu masy mięśniowej, aktywności fizycznej, niskim poziomie tkanki tłuszczowej.
Tak. Ograniczony wgląd jest częsty w tym zaburzeniu. Nastolatek może uważać, że „wszystko kontroluje”, „je wystarczająco”, „nie jest jeszcze chory” albo „inni przesadzają”. Dlatego tak ważna jest uważność rodziców i szybka konsultacja, gdy pojawiają się niepokojące sygnały.
Tak. U części osób rozwija się anoreksja atypowa, w której występują poważne objawy zaburzenia odżywiania, ale masa ciała pozostaje w normie lub jest nawet podwyższona. Ryzyko zdrowotne może być wysokie również wtedy, gdy masa ciała mieści się w zakresie uznawanym za prawidłowy.
Tak, ale pomoc psychodietetyczna powinna być częścią szerszego wsparcia specjalistycznego. W leczeniu anoreksji u nastolatków ważna jest ocena lekarska, a często także opieka psychiatryczna i psychoterapia. Psychodietetyk pomaga w obszarze jedzenia, wspiera regularność posiłków, edukuje żywieniowo przez co obniża lęk przed produktami spożywczymi, zmniejsza ryzyko zachowań kompensacyjnych i wspiera rodziców w codziennych sytuacjach związanych z posiłkami.
Na koniec
Nie musisz mieć gotowej diagnozy, żeby uzyskać pomoc. Jeżeli jedzenie, kształt i/lub masa ciała, albo kompulsywna aktywność fizyczna zaczynają odbierać Twojemu dziecku spokój, to już jest wystarczający powód, żeby porozmawiać ze specjalistą.
W zaburzeniach odżywiania szybka reakcja jest próbą zadbania o dziecko, zanim choroba jeszcze mocniej przejmie kontrolę nad jego codziennością.
Jeżeli ten tekst jest Ci bliski, możesz napisać do mnie lub umówić konsultację.
Bibliografia
- NICE. Eating disorders: recognition and treatment. NICE guideline NG69.
- NICE. 2024 exceptional surveillance of eating disorders: recognition and treatment (NICE guideline NG69).
- Crone C. et al. The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. American Journal of Psychiatry, 2023.
- Royal College of Psychiatrists. Medical Emergencies in Eating Disorders: Guidance on Recognition and Management, College Report CR233, 2022.
- National Institute of Mental Health. Eating Disorders.
Uwaga redakcyjna
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji medycznej. Przy podejrzeniu anoreksji, szybkim spadku masy ciała, objawach somatycznych, samouszkodzeniach lub myślach samobójczych konieczny jest kontakt z lekarzem, psychiatrą, psychoterapeutą, ośrodkiem leczenia zaburzeń odżywiania lub pomocą w trybie nagłym.